Σε μια υγιή οικονομία, ο ανταγωνισμός είναι ο μηχανισμός που ωθεί τις τιμές προς τα κάτω και την ποιότητα προς τα πάνω. Τι συμβαίνει όμως όταν οι «παίκτες» μιας αγοράς αποφασίζουν να σταματήσουν να ανταγωνίζονται και αρχίζουν να συνεργάζονται κρυφά; Τότε δημιουργείται ένα Καρτέλ.
Για το Worconomic, η κατανόηση των καρτέλ είναι απαραίτητη για να αντιληφθούμε γιατί κάποιες αγορές παραμένουν «δυσκίνητες» και γιατί οι τιμές σε ορισμένα προϊόντα μοιάζουν να είναι συντονισμένες, ανεξάρτητα από τη ζήτηση.
1. Τι είναι το Καρτέλ; Ο Οικονομικός Ορισμός
Το καρτέλ είναι μια ρητή ή σιωπηρή συμφωνία μεταξύ ανταγωνιστικών επιχειρήσεων στον ίδιο κλάδο, με σκοπό τον έλεγχο της αγοράς. Στην ουσία, οι επιχειρήσεις αυτές δρουν σαν να ήταν ένας ενιαίος μονοπωλιακός οργανισμός, παρόλο που παραμένουν ξεχωριστές οντότητες.
Οι κύριοι στόχοι ενός καρτέλ είναι:
- Καθορισμός Τιμών (Price Fixing): Συμφωνία για μια κοινή, αυξημένη τιμή πώλησης.
- Περιορισμός Παραγωγής: Τεχνητή μείωση της προσφοράς ώστε η σπανιότητα να κρατά τις τιμές ψηλά.
- Κατανομή Αγοράς: Συμφωνία να μην «χτυπάει» η μία εταιρεία την άλλη σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές ή πελάτες.
2. Πού ευδοκιμούν τα Καρτέλ; (Ολιγοπώλια)
Τα καρτέλ δεν μπορούν να σχηματιστούν σε κάθε αγορά. Για να επιβιώσει μια τέτοια σύμπραξη, απαιτείται ένα Ολιγοπώλιο – μια αγορά όπου κυριαρχούν λίγοι και μεγάλοι παίκτες.
Οι προϋποθέσεις για τη δημιουργία ενός καρτέλ περιλαμβάνουν:
- Μικρός αριθμός επιχειρήσεων: Είναι ευκολότερο να συνεννοηθούν 3 εταιρείες παρά 300.
- Ομοιογενή Προϊόντα: Προϊόντα που δεν διαφέρουν πολύ μεταξύ τους (π.χ. τσιμέντο, καύσιμα, ζάχαρη), ώστε ο μόνος τρόπος ανταγωνισμού να είναι η τιμή.
- Υψηλά Εμπόδια Εισόδου: Είναι δύσκολο για έναν νέο ανταγωνιστή να μπει στην αγορά και να «σπάσει» το καρτέλ (π.χ. τεράστιο κόστος εγκαταστάσεων).
3. Η Θεωρία των Παιγνίων και το Δίλημμα του Φυλακισμένου
Γιατί τα καρτέλ είναι παράνομα αλλά και… ασταθή; Η οικονομική επιστήμη χρησιμοποιεί τη Θεωρία των Παιγνίων (Game Theory) για να εξηγήσει τη συμπεριφορά τους.
Φανταστείτε δύο εταιρείες σε ένα καρτέλ. Αν και οι δύο κρατήσουν τις τιμές ψηλά, θα έχουν και οι δύο μεγάλα κέρδη. Όμως, κάθε εταιρεία έχει το κίνητρο να «κλέψει» τη συμφωνία, μειώνοντας κρυφά την τιμή της λίγο παρακάτω από την τιμή του καρτέλ, ώστε να πάρει όλους τους πελάτες. Αν η μία κλέψει, η άλλη θα αναγκαστεί να κάνει το ίδιο. Τελικά, η συμφωνία καταρρέει και οι τιμές επιστρέφουν στα επίπεδα του ανταγωνισμού. Αυτός είναι ο λόγος που τα καρτέλ απαιτούν αυστηρή «αστυνόμευση» μεταξύ των μελών τους.
4. Οι Επιπτώσεις στην Οικονομία και τον Καταναλωτή
Τα καρτέλ θεωρούνται από τις πιο επιζήμιες πρακτικές στην οικονομία, και γι’ αυτό διώκονται ποινικά στις περισσότερες χώρες (Antitrust Laws).
- Υψηλότερες Τιμές: Ο καταναλωτής πληρώνει «φόρο καρτέλ», καθώς οι τιμές είναι τεχνητά διογκωμένες.
- Μειωμένη Καινοτομία: Όταν οι εταιρείες εξασφαλίζουν κέρδη μέσω συμφωνιών, δεν έχουν κίνητρο να επενδύσουν σε έρευνα και ανάπτυξη για να γίνουν καλύτερες.
- Απώλεια Ευημερίας (Deadweight Loss): Στα οικονομικά, αυτό αναφέρεται στο όφελος που χάνεται για την κοινωνία επειδή κάποιοι καταναλωτές δεν μπορούν πλέον να αγοράσουν το προϊόν στην αυξημένη τιμή, παρόλο που το κόστος παραγωγής του παραμένει χαμηλό.
5. Διάσημα Παραδείγματα
ΟΠΕΚ (OPEC)
Το πιο γνωστό «νόμιμο» καρτέλ στον κόσμο. Ο Οργανισμός Πετρελαιοεξαγωγικών Κρατών αποτελείται από χώρες που συμφωνούν στα επίπεδα παραγωγής πετρελαίου για να επηρεάζουν την παγκόσμια τιμή. Επειδή πρόκειται για κράτη και όχι για ιδιωτικές εταιρείες, δεν υπόκεινται στους νόμους περί ανταγωνισμού.
Το Καρτέλ του Φοίβου (Phoebus Cartel)
Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι μεγαλύτεροι κατασκευαστές λαμπτήρων (Philips, Osram, General Electric) συμφώνησαν να περιορίσουν τη διάρκεια ζωής των λαμπτήρων στις 1.000 ώρες, ενώ η τεχνολογία επέτρεπε πολύ περισσότερες. Αυτό ήταν ένα από τα πρώτα παραδείγματα προγραμματισμένης απαξίωσης (planned obsolescence) μέσω καρτέλ.
6. Πώς καταπολεμούνται τα Καρτέλ;
Οι Επιτροπές Ανταγωνισμού χρησιμοποιούν «έξυπνα» εργαλεία για να σπάσουν αυτές τις συμμαχίες:
- Προγράμματα Επιείκειας (Leniency Programs): Είναι το πιο αποτελεσματικό όπλο. Το κράτος λέει: «Όποια εταιρεία-μέλος του καρτέλ έρθει πρώτη και μας καταδώσει τους υπόλοιπους με στοιχεία, θα έχει πλήρη απαλλαγή από το πρόστιμο». Αυτό καλλιεργεί την καχυποψία μεταξύ των μελών του καρτέλ.
- Βαριά Πρόστιμα: Τα πρόστιμα μπορούν να φτάσουν έως και το 10% του παγκόσμιου ετήσιου τζίρου μιας εταιρείας.
- Επιτόπιοι Έλεγχοι (Dawn Raids): Αιφνιδιαστικοί έλεγχοι στα γραφεία των εταιρειών για την ανεύρεση εγγράφων ή email που αποδεικνύουν τη συνεννόηση.
7. Συμπέρασμα: Η Αξία της Ελεύθερης Αγοράς
Το καρτέλ είναι ο εχθρός της ελεύθερης επιλογής. Ενώ επιφανειακά φαίνεται σαν μια έξυπνη επιχειρηματική κίνηση για τις εμπλεκόμενες εταιρείες, στην πραγματικότητα στραγγαλίζει την ανάπτυξη και τιμωρεί τον συνεπή καταναλωτή.
Στο Worconomic, πιστεύουμε ότι ένας ενημερωμένος πολίτης μπορεί να αναγνωρίζει τις ενδείξεις χειραγώγησης της αγοράς. Όταν βλέπετε τις τιμές σε έναν κλάδο να αυξάνονται ταυτόχρονα και πανομοιότυπα χωρίς προφανή λόγο (π.χ. αύξηση πρώτων υλών), ίσως βρίσκεστε μπροστά στην «αόρατη» δράση ενός καρτέλ.
Workonomic 
Σχολιάστε